ഖുൽത്താബാദ്/ഖുൽദാബാദ്

എല്ലോറയിൽ നിന്നും  പുറത്തിറങ്ങിയതും നല്ല വിശപ്പു. നേരെ ഹോട്ടലിലേയ്ക്കാണു പോയതു. അതിനു കുറച്ചു മുൻപായി കരിമ്പു ജ്യൂസ്, പേരയ്ക്ക, കക്കിടിയെന്നു പറയുന്ന കൊച്ചു വെള്ളരിയ്ക്ക ഒക്കെ തിന്നു വയർ നിറഞ്ഞിരുന്നതാണു. ഇനി ഉച്ചയ്ക്കു ഊണു വേണ്ടെന്നു പോലും കരുതിയിരുന്നതാണു.  എല്ലോറ കണ്ടു കഴിഞ്ഞില്ല,  ഇപ്പോഴിതാ വീണ്ടും വിശപ്പ്. അൽ‌പ്പനേരം ഫാനിനു ചുവട്ടിലിരുന്നു  കണ്ട കാഴച്ചകളെക്കുറിച്ചു പലതും ചോദിച്ചും പറഞ്ഞും ഭക്ഷണം കഴിച്ചു. അൽപ്പം നടന്നശേഷം ബസ്സിൽക്കയറി. ഇനി നേരെ ഖുൽദാബാദിലേയ്ക്കു….

ഔറംഗസേബിന്റെശവകുടീരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഖുൽദാബാദ്/ഖുൽത്താബാദിലേയ്ക്കാണു പിന്നീടു ഞങ്ങളെത്തിയതു. എല്ലോറയ്ക്കു പോകുന്ന വഴിയിൽ ദൌലത്താബാദ് ഫോർട്ടിൽ നിന്നും 13 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്താണിതു. ഈ സമീപപ്രദേശങ്ങളിലായി  പല പ്രസിദ്ധരായ സുഫി വിശുദ്ധരുടെയും ശവകുടീരങ്ങൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഔറംഗസീബിന്റെയും മകന്റെയും ശവകുടീരങ്ങൾ ഇവിടെത്തന്നെ. സുഫി വിശുദ്ധരുടെ തീർത്ഥാടനകേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നാണിതെന്നു പറയാം.

കരിങ്കല്ലു പാകിയ പ്രവേശനവഴിയുടെ രണ്ടു ഭാഗത്തും ധാരാളം കടകൾ . പലതരം തൊപ്പികൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, നിസ്കാരത്തിന്നുപയോഗിയ്ക്കുന്ന പായ തുടങ്ങിയവ വിൽ‌പ്പനയ്ക്കായി കണ്ടു. “Tomb of Aurangazeeb Alamgir” എന്ന ബോർഡു തൂക്കിയ വെളുത്ത കുമ്മായമടിച്ച അധികം അലങ്കാരങ്ങളൊന്നുമില്ലാത്ത കവാടത്തിലൂടെ അകത്തു കടന്നപ്പോൾ ഒരു കോർട്ട് യാർഡിലെത്തി. ഗൈഡ് ഞങ്ങളെ ഇടതു ഭാഗത്തായി ഉള്ള ഔറംഗസീബിന്റെ ശവക്കല്ലറയിലേയ്ക്കു നയിച്ചു.

‘’ഇതാണു വിശ്വപ്രസിദ്ധ്നായ ഔറംഗസീബ് ചക്രവർത്തിയുടെ ശവക്കല്ലറ’ അതു കണ്ടപ്പോൾ വിശ്വാസം വന്നില്ല. ഇത്രയും പ്രശസ്തനായ ഒരു ചക്രവർത്തിയുടെമുസ്സോളിയം ഇത്രയും സാധാരണമായ ഒന്നോ? പെട്ടെന്നോർമ്മ വന്നു. വായിച്ചിട്ടുണ്ടു, തന്റെ വിശ്രമവേളകളിൽ തൊപ്പി തുന്നിയും ഖുറാൻ പകർത്തിയെഴുതിയും തന്റെ അന്ത്യ സംസ്കാരത്തിനായി ഇദ്ദേഹം പണം കരുതി വച്ച കഥ.   ചെരുപ്പു ഊരി വച്ചു അകത്തു കടക്കുമ്പോൾ ഉയരം കുറഞ്ഞ പ്രവേശന വാതിലിൽ തല തട്ടാതെ നോക്കാൻ ആരോ ഉറക്കെയുറക്കെ ഇംഗ്ലീഷിൽ  വിളിച്ചു പറയുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഈ സ്ഥലത്തെക്കുറിച്ചും ഔറംഗസേബ് ചക്രവർത്തിയെക്കുറിച്ചും എല്ലാം ഞങ്ങൾക്കു പറഞ്ഞു തരുന്നതിനായി ഗൈഡ് അവിടത്തെ കെയർ ടേക്കറെ  ചുമതലപ്പെടുത്തി. നല്ല ശബ്ദഗാംഭീര്യമുള്ള  എന്നാൽ അന്ധനായ ആ ചെറുപ്പക്കാരൻ ഔറംഗസേബിന്റെ കാലത്തെക്കുറിച്ചും ഭരണത്തെക്കുറിച്ചും ചുരുങ്ങിയ വാക്കുകളിൽ   രൂപരേഖ വരച്ചു.  ശവകുടീരം തികച്ചും ലളിതമായ ഒന്നാണെന്നു കാണാമായിരുന്നു. മുകളിൽ തുറന്ന ആകാശം. നടുവിലായി തറയിൽ നിന്നും  അൽ‌പ്പം ഉയർന്ന മണ്ണു നിറച്ച കബറിടം. മറ്റു കബറിടങ്ങളിലെല്ലാം കാണാവുന്ന  മിന്നുന്ന അലങ്കാരപൂർണ്ണമായ വിലകൂടിയ തുണിയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി ഒരു സാധാരണ വെള്ള വസ്ത്രമാണു കബറിടത്തിനു മുകളിലായി വിരിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതു.  തന്റെ അവസാനനാളൂകളിൽ തൊപ്പി തുന്നിയും ഖുറാൻ പകർത്തിയെഴുതിയും സ്വരുക്കൂട്ടിയ നാലുരൂപ രണ്ടണ കൊണ്ടു തന്നെ തന്റെ അന്തിമകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്നും വളരെ ലളിതമായ കബറിടമൊരുക്കണമെന്നും ഔറംഗസീബ് നിർദ്ദേശം കൊടുത്തിരുന്നുവത്രേ! അതനുസരിച്ചു മുസ്ലിം ചട്ടങ്ങൾക്കനുസൃതമായി   പണിത ആ കബറിടത്തിനു ചുറ്റും പിന്നീടു മാർബിൾ വിരിയ്ക്കുകയും അലങ്കാരപ്പണികൾ ചെയ്ത  ചുമരുകൾ നിർമ്മിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. കാലം കണ്ട അതിശക്തിമാനും പ്രതാപിയും ധനവാനുമായ ഒരു ചക്രവർത്തി ഇതാ ഇവിടെ ഒരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ ഈ മണ്ണിൽ അന്ത്യവിശ്രമം കൊള്ളുന്നു. അറിയാതെ താഴ്ത്തിയ തലയുമായി പുറത്തിറങ്ങുമ്പോൾ തല സൂക്ഷിയ്ക്കണമെന്ന മുന്നറിയിപ്പു ഒരു ഗാനത്തിന്റെ ഈണത്തിൽ പിന്നിൽ നിന്നും വരുന്നുണ്ടായിരുന്നു. കോർട്ട് യാർഡിലെത്തി മുന്നോട്ടു വന്നപ്പോൾ ഇടതു വശത്തായുള്ള കെട്ടിടവും ബോർഡും ശ്രദ്ധയിൽ‌പ്പെട്ടു.

“TOMB OF AZAM SHAH, SON OF AURAMGAZEB’  ഔറംഗസേബിന്റെ രണ്ടാമത്തെ മകനാണു അസം ഷാ.  അസം ഷായുടെയും ബീവിയുടെയും ശവകുടീരവും മാർബിൾ ഫലകങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമാണു. മറ്റു ചില കുടീരങ്ങളും അതിനടുത്തായി കാണപ്പെട്ടു. മുസ്ലിം വിശുദ്ധനായ സയ്യദ്  സൈനുദ്ദീന്റെ മുസ്സോളിയവും ഇതിനടുത്തു തന്നെ കാണപ്പെട്ടു. പലയിടങ്ങളിലായി ഇനിയും അനേകം സുഫി വിശുദ്ധരുടേയും പ്രശസ്തരുടെയും ശവകുടീരങ്ങൾ ഉളളതായി ഗൈഡ് പറഞ്ഞു.. അസഹ്യമായ ചൂടിനാൽ മാർബിൾ പതിച്ച നിലം ചുട്ടുപൊള്ളുന്നു. അകത്തു നിന്നും വേഗം പുറത്തു കടന്നു. അസം ഷാ തന്റെ അമ്മയും ഔറംഗസേബിന്റെ പത്നിയുമായ രബിയാദുറാണിയുടെ ഓർമ്മയക്കായി പണി കഴിപ്പിച്ച പാവങ്ങളുടെ താജ്മഹലെന്നറിയപ്പെടുന്ന ബീബി-ക-മക്ബറയും ഇന്നത്തെ ഞങ്ങളുടെ സന്ദർശനപട്ടികയിലുൾപ്പെടുമെന്നു ഗൈഡ് പറഞ്ഞു.

ഹിമരൂ/പൈതാൻ നെയ്ത്തുകല

 ഔറംഗാബാദിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഹിമരൂ ടെക്സ്റ്റൈത്സ്  ഇവിടെ വരുന്ന ടൂറിസ്റ്റുകളെ വല്ലാതെ ആകർഷിയ്ക്കുന്നു. അത്തരം ഒരു വീവിംഗ് സെന്ററിലേയ്ക്കാണു പിന്നീടു ഞങ്ങൾ പോയതു.        പൈതാനി സാരികളും ഹിമരൂ സിൽക്കും ഔറംഗാബാദിന്റെ  സ്വന്തമാണു. സിൽക്കിന്റേയും പരുത്തിയുടെയും പ്രത്യേക തരം സംയോജനത്തിന്റെ കലയാണു ഹിമരൂ സാരികൾ . നല്ല ചൂടു തരുന്ന ഹിമരൂ ഷാളുകളും പ്രസിദ്ധമാണു. പൈതാൻ എന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുമാണു പൈതാനി സാരികൾക്കു അങ്ങിനെ പേരു കിട്ടിയതു. തുഗ്ലക്കുകളുടെ ഭരണകാലത്തു ദെൽഹിയിൽനിന്നുമെത്തിയ നെയ്ത്തുകാരാണു ആദ്യമായി ഹിമരൂ നെയ്ത്തിനു തുടക്കമിട്ടതു. പൈതാനി സാരികളിൽ സിൽക്കു നൂലുകളും വെള്ളിനൂലുകളും ഒറ്റയ്ക്കൊറ്റയ്ക്കും ഹിമരൂവിൽ അവ കൂട്ടമായുമാണു നെയ്യാനായി എടുക്കുന്നതു. അജന്താ മോട്ടിഫ് ഇവയിൽ നിറഞ്ഞു നിൽക്കുന്നതാവാം ടൂറിസ്റ്റുകളെ ഇവ കൂടുതലായി ആകർഷിയ്ക്കാൻ മറ്റൊരു കാരണം. അജന്താ ഗുഹകളിലെ കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ശിൽ‌പ്പങ്ങളെ ഇവരിവിടെ തുണിയിൽ നെയ്തെടുക്കുന്നു. സിൽക്കിൽ ഉണ്ടാക്കിയെടുക്കുന്ന ഹിമരൂ ഷാളുകൾ ഒരു മോതിരത്തിന്നുള്ളിലൂടെ കടത്താൻ പറ്റുന്നവിധം നേർമ്മയേറിയവയത്രെ! ഏറെ പ്രസിദ്ധമായിരുന്നതും ഇന്നു മരിച്ചു കൊണ്ടിരിയ്ക്കുന്നതുമായ ഈ കലയെ പുനരുദ്ധരിപ്പിയ്ക്കുന്നതിനായി ഗവണ്മെണ്ട് എല്ലാ സഹായങ്ങളും ചെയ്തു വരുന്നു.

ഇന്നത്തെ ട്രിപ്പിൽ ഇനി രണ്ടു സ്ഥലങ്ങൾ കൂടി കാണാൻ ബാക്കിയുണ്ടെന്നു ഗൈഡ് പറഞ്ഞു. ഔറംഗസേബിന്റെ ഭാര്യ അന്ത്യവിശ്രമം ചെയ്യുന്ന ബീബി-ക-മക്ബറ അഥവാ മിനി ടാജ്മഹൽ അഥവാ പാവങ്ങളുടെ താജ്മഹലും വെള്ളം കൊണ്ടു കറങ്ങുന്ന ഗോതമ്പു മിൽ ആയ പാൻ ചക്കിയും. ഒരു വർഷം മുൻപു സന്ദർശിച്ച ടാജ്മഹലിന്റെ മധുര സ്മരണകൾ മനസ്സിലോടിയെത്തിയതോടെ ബീബി-ക- മക്ബറയിലെത്താൻ എനിയ്ക്കു തിടുക്കമായി.അടുത്ത ലക്ഷ്യം അതു തന്നെ, ബസ് മുന്നോട്ട് നീങ്ങിത്തുടങ്ങി.

എല്ലോറ ഗുഹാമന്ദിരങ്ങൾ

പുരാതന ഭാരതീയ കൊത്തുവേലകളുടെ മകുടോദാഹരണങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടാവുന്നവയാണു അജന്തയിലേയും എല്ലോറയിലേയും ഗുഹകളും അവിടത്തെ ഗുഹാചിത്രങ്ങളും. ഉറപ്പേറിയ കരിങ്കൽ പാറകളിൽ കൈകളാൽ കൊത്തിയുണ്ടാക്കപ്പെട്ടവ. അതിനെടുത്ത സമയവും അദ്ധ്വാനവും നമ്മുടെ വിചാരങ്ങൾക്കുമതീതമാണു.  അജന്തയും എല്ലോറയും വേൾഡ് ഹെറിടേജ് സൈറ്റുകളിൽ‌പ്പെടുന്നു. ഔറംഗാബാദ് സിറ്റിയിൽനിന്നും 12കിലോമീറ്റർ ദൂരെയാണല്ലോ ദൌലത്താബാദ് ഫോർട്ട്. അതേ റൂട്ടിൽത്തന്നെയാണു എല്ലോറ ഗുഹാമന്ദിരങ്ങൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതു,18 കിലോമീറ്റർകൂടി മുന്നോട്ടു പോയാലായി. 350-700 എ.ഡി.യിലാണിവയുടെ നിർമ്മാണം നടന്നതെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.  ബുദ്ധിസം, ഹിന്ദുയിസം, ജൈനിസം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വ്യത്യസ്ഥമായ വിശ്വാസങ്ങളുടെ  ആരാധനസങ്കേതങ്ങളാണു ഈ ഗുഹകൾ മുഴുവനും. ഏതാണ്ടു രണ്ടു കിലോമീറ്റർ ദൂരത്തോളം ബസാൾട് റോക്ക് ആയ കുന്നിൻ ചരിവിൽ, വളരെ കലാപാടവത്തോടെ  കൊത്തിയെടുത്തിരിയ്ക്കുന്ന ഗുഹകൾ ആണിവ.

ഞങ്ങളുടെ ബസ്സ് ഗുഹകളുടെ അധികം ദൂരെയല്ലതെ പാർക്കു ചെയ്തു.  ഇവിടെ ആകെ 34 ഗുഹകളാണുള്ളതെന്നു ഗൈഡ് പറഞ്ഞു.   ഇവയിൽ 1 മുതൽ 12 വരെയുള്ളവ ബുദ്ധിസ്റ്റ് സങ്കേതങ്ങളും, അടുത്ത 17 എണ്ണം ഹിന്ദു മന്ദിരങ്ങളും ബാക്കി 30മുതൽ 34 വരെ  5 ജൈനമന്ദിരങ്ങളുമാണു.  പ്രവേശനഫീസ് ഇന്ത്യക്കാർക്കു പത്തുരൂപയും വിദേശീയർക്കു 250 രൂപയുമാണു. ചൊവാഴ്ച്ച അവധി ദിവസം.

ഞങ്ങൾ ആദ്യം പോയതു ഒന്നാം നമ്പർ ഗുഹയിലേയ്ക്കു തന്നെയാണു. കാരണം അതാണു ഏറ്റവും തെക്കേഅറ്റത്തു സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നതു. അവിടെ നിന്നും തുടങ്ങിയാൽ പിന്നെ ഒരേവരിയിലായി മറ്റു ഗുഹകളിലെത്താം. ബുദ്ധസന്യാസികൾക്കായുള്ള  വിഹാര എന്നറിയപ്പെടുന്ന താമസ സ്ഥലം.  ഇവിടെ പലഭാഗങ്ങളാക്കി തിരിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അലങ്കാരങ്ങളോ കൊത്തു പണികളൊ കാണാനായില്ല.എന്നാൽ രണ്ടാമത്തെ ഗുഹ വ്യത്യസ്ഥമായിരുന്നു.ഇവിടെ ബുദ്ധന്റേയും മറ്റുപല ദിവ്യരുടെയും രൂപങ്ങ ളും ഒരു വലിയ ബുദ്ധവിഗ്രഹവുംഒക്കെ കാണാനായി. ചില ഗുഹകളിൽ വിഗ്രഹങ്ങൾ അപൂർണ്ണാവസ്ഥയിൽ കാണപ്പെട്ടു. ചിത്രത്തൂണുകളും കൊത്തുപണികൾ നിറഞ്ഞ ചുമരും പലകഥകളും ആലേഖനം ചെയ്യപ്പെട്ടവയായിരുന്നു. വലിയ ഇടനാഴികളും പ്രാർത്ഥനാ ഹാളുകളും (ചൈത്യാഹാൾ)  കരിങ്കൽത്തൂണുകളും കൂടാതെ ചിലഗുഹകളിൽ ആന , പാമ്പു, എന്നിവയുടെ ചിത്രങ്ങളു അറിവിന്റെ ദേവതയായ സരസ്വതിയ്ക്കു സമമായ ബുദ്ധദേവതയായ മായമയൂരിയും അവരുടെ വാഹനമായ മയിലും ഒക്കെ കൊത്തുവേലകളിൽ കാണാനായി. ഏറ്റവുമധികം ഞങ്ങളുടെ ശ്രദ്ധയാകർഷിയ്ക്കപ്പെട്ട ഗുഹ പത്താം നമ്പർ ഗുഹയായിരുന്നു. ഇതിനെ ‘വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ കുടിൽ‘ (carpenter’s hut/sutar ka jhopda) എന്നാ‍ണത്രെ പറയുക. ബോധി വൃക്ഷത്തിനു ചുവട്ടിൽ ധ്യാനനിരതനായിരിയ്ക്കുന്ന പടുകൂറ്റൻ ബുദ്ധ വിഗ്രഹമുള്ള പ്രാർത്ഥനാ  മന്ദിരമാണിതു. വിശാലവും സുന്ദരവുമായ ചൈത്യഹാളിലെ  വളരെയേറെ കൊത്തുപണികളോടുകൂടിയ തൂണുകളും തട്ടും അവയുടെ ഘടനയും  കണ്ടാൽ മരത്തടിയിലാണോ അവ ഉണ്ടാക്കിയതെന്നു തോന്നിപ്പോകും . ആ കാലഘട്ടത്തെക്കുറിച്ചും ഇതിന്നു പിന്നിലെ കഠിനാധ്വാനത്തെക്കുറിച്ചും ചിന്തിച്ചപ്പോൾ ശരിയ്ക്കും രോമാഞ്ചമുണ്ടായി. ഗൈഡ് ഇടതടവില്ലാതെ പല കഥകളു പറഞ്ഞു കൊണ്ടേയിരുന്നു. മറ്റൊരു  പ്രപഞ്ചത്തിൽ പെട്ടു പോയിരുന്ന ഞാൻ പലതും കേട്ടുവോ എന്നു തന്നെ സംശയം..

രണ്ടു നിലകളോടുകൂടിയവയും (ദോ തൾ), മൂന്നുനിലകളുള്ളവയുമായ ഗുഹകൾ (തീൻ തൾ) വിസ്മയമുണർത്തി. എല്ലായിടങ്ങളിലും വ്യത്യസ്ഥ മുദ്രകളിൽ ധ്യാനനിരതനായിരിയ്ക്കുന്ന നിരവധി ബുദ്ധവിഗ്രഹങ്ങൾ കാണപ്പെട്ടു.

പതിമൂന്നാം നമ്പർ ഗുഹമുതൽ ഹിന്ദുമതത്തിലേതായി കാണപ്പെട്ടു. പതിമൂന്നാമത്തെ ഗുഹ സാധാരണം മാത്രമായിരുന്നു. എന്നാൽ അടുത്ത   ഗുഹയിൽ കൊത്തുപണികളിൽ  ഹിന്ദു ദൈവങ്ങളും പുരാണ കഥപാത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞു  നിന്നു.  ഇതു വരെ മറ്റു ഗുഹകളിൽ കണ്ടിരുന്നു ബുദ്ധ വിഗ്രഹങ്ങളും ബന്ധപ്പെട്ട  കൊത്തുപണികളും വിഷ്ണു,ലക്ഷ്മി, ദുർഗ്ഗ പാർവതി, ശിവൻ തുടങ്ങിയ ഹിന്ദു/ബ്രാഹ്മണിക്കൽ രൂപങ്ങൾക്കു വഴി മാറി.  താണ്ഡവമാടുന്ന ശിവനും കൈലാസം  അമ്മാനമാടുന്ന രാവണനുമൊക്കെ 14നമ്പർ ഗുഹയിൽ കണ്ടു. പതിനഞ്ചിൽ ദശാവതാരവുംശിവ-പാർവതീപരിണയവും മാർക്കാണ്ഡേയ പുരാണവും കല്ലിലെ കഥകളായി മുന്നിൽ വന്നു.  ഈ ഗുഹ പണ്ടു ബുദ്ധിസ്റ്റ് മൊണാസ്റ്റ്രി ആയിരുന്നുവെന്നും പിന്നീടു ഇതൊരു ഹിന്ദു ആരാധനാലയമായി മാറ്റിയതാണെന്നും ഗൈഡ് പറയുകയുണ്ടായി.

വളരെയേറെ പ്രധാനപ്പെട്ട ശിവമന്ദിരമായ കൈലാസത്തിലേയ്ക്കാനു ഇനി നമ്മൾ പോകുന്നതെന്ന് ഗൈഡ് പറഞ്ഞപ്പോൾ വല്ലാത്ത ആകാംക്ഷയായി. ഒരു പാടു കേട്ടിട്ടുണ്ടു, എല്ലോറയിലെ കൈലാസമന്ദിരത്തെക്കുറിച്ചുഎല്ലോറയിലെ പതിനാറാമത്തേയും ഏറ്റവും വിശിഷ്ടവുമായ അമ്പലമാണിതു. ഒറ്റക്കല്ലിലെ അത്ഭുതം.സാക്ഷാൽ കൈലാസത്തെ അനുസ്മരിപ്പിയ്ക്കുന്ന ഘടനയും രൂപവും.മഞ്ഞു മൂടിക്കിടക്കുന്ന കൈലാസത്തെ അനുസ്മരിയ്ക്കാനെന്നോണം പണ്ടു ഈ മന്ദിരം മുഴുവനും വെളുത്ത നിറത്തിനാൽ ആവരണം ചെയ്തിരുന്നതിന്റെ അവശിഷ്ടം എല്ലായിടങ്ങളിലും കാണാമായിരുന്നു. മനസ്സുകൊണ്ടു ഇതിനെ ഒരു മഞ്ഞുമൂടിയ കൈലാസമായി സങ്കൽ‌പ്പിയ്ക്കാനൊരു ശ്രമം നടത്തി നോക്കി.  രോമാഞ്ചത്താൽ രോമകൂപങ്ങൾ എഴുന്നു നിന്നു. ഹിന്ദു മന്ദിരങ്ങളുടെഭാവഗാംഭീര്യം ഒന്നു വേറിട്ടു തന്നെ കാണാനായി.ഒന്നിലധികം നിലകളിൽ , കൊത്തുപണികളുടെ വൈവിധ്യത്താലും മേന്മയാലും സുന്ദരവും സമൃദ്ധവുമാണിവിടം.ദ്രാവിഡീയൻ കൊത്തുപണികളുടെ  നിലനിൽക്കുന്ന സൌകുമാര്യം.അമ്പലത്തിനു മുന്നിലായി നന്ദിയുടെ വലിയ രൂപം. ഭക്തിപൂർവ്വം ഉള്ളിൽ കടന്നു. ചെരുപ്പു പുറത്തു ഊരി വച്ചു. ഭീമാകാരനായ ഒറ്റക്കൽത്തൂണും(വിക്ടറി ടവർ) അതിലെ ചിത്രപ്പണികളും മുന്നിൽ നിവർന്നു കിടക്കുന്ന  അതിമനോഹരമായ കൊത്തുപണികളോടുകൂടിയ  അമ്പല ത്തിന്റെ ചാരുതയും നിർന്നിമേഷരായി നോക്കി നിൽക്കുന്ന ടൂറിസ്റ്റുകൾ..ലോകത്തിലെവിടെയും തന്നെ ഒറ്റക്കല്ലിൽ ഇത്ര മനോഹരമായൊരു കവിത വിരിഞ്ഞു കാണില്ല, തീർച്ച. കറുത്ത പശിമ നിറഞ്ഞ മണ്ണും വോൾക്കാനിക് ബസാൾട് റോക്കും ഡെക്കാന്റെ പ്രത്യേകത തന്നെ.

ഉള്ളിലെ ഗർഭഗൃഹത്തിലെ ലിംഗത്തിൽ ആരോ അർപ്പിച്ച ഒരു പിടി  പൂക്കൾ  ഭക്തിയുണർത്തി.  സാക്ഷാൽ കൈലാസത്തെ മനസ്സിലാവാഹിച്ചു , പ്രാർത്ഥിച്ചു, സർവ്വൈശ്വര്യങ്ങൾക്കായി. ആർക്കും ഭക്തി കൈവരുന്ന അന്തരീക്ഷം.ചരിത്രത്താളുകളിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പഴമയുടെ, കഴിവുകളുടെ, ഭാവനയുടെ, കാലത്തിനിനിയും മായ്ക്കാൻ കഴിയാത്ത ഭക്തിയുടെ ചിത്രം.എത്ര വർഷങ്ങൾ, എത്ര മനുഷ്യശക്തി ഇതിനു പിറകിലായി ചെലവഴിച്ചിട്ടുണ്ടാകും? ഉള്ളിൽ നിന്നും വെട്ടിയെടുത്തു രൂപം നൽകി കൊത്തുപണിയാൽ അലങ്കരിയ്ക്കപ്പെട്ടു ഭഗവാനായി,, ലോകത്തിനായി ഒരു കാണിയ്ക്ക!  പ്രധാന മന്ദിരത്തിനു ചുറ്റുമായി പടുകൂറ്റൻ ആനകളുടെ രൂപങ്ങൾ കൊത്തിവച്ചിരിയ്ക്കുന്നു. മറ്റു പല മൃഗരൂപങ്ങളും കാണാനായി. ഒരു സൌത്തിന്ത്യൻ അമ്പലത്തിൽ പോയ പ്രതീതിയാണു എനിയ്ക്കുണ്ടായതു. ഉത്തരേന്ത്യൻ ക്ഷേത്ര മാതൃകകൾ ഒന്നും തന്നെ ഇവിടെ ദർശിയ്ക്കാനായില്ല. 

ചുറ്റുപാടുമായി ചുമരുകളിലായി കൊത്തിവയ്ക്കപ്പെട്ട നിരവധി ദൈവരൂപങ്ങളും കൊത്തുവേലകളും മനസ്സിൽ ഉണർത്തിയ വികാരങ്ങൾ വർണ്ണനാതീതം തന്നെ. മുകളിലെ ചവിട്ടുപടികൾ കയറുന്നിടത്തായി ചുമരിൽ ഒരു കൊച്ചു ബുദ്ധനെ കൊത്തി വച്ചിരിയ്ക്കുന്നതു ഗൈഡ് ങങ്ങളുടെ ശ്രദ്ധയിൽ‌പ്പേടുത്തി. എല്ലോറയിലെ ഏറ്റവും ചെറിയ ബുദ്ധരൂപമാണിതത്രേ!.

തിരിഞ്ഞു നോക്കി നോക്കി പുറത്തിറങ്ങി. ഈ അദ്ഭുതപ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്നും പുറത്തു കടക്കാൻ ഇഷ്ടമില്ലാത്തപോലെ. മനസ്സു പറഞ്ഞു, ഇനിയുമുള്ള ഗുഹകൾ ഇത്ര ആകർഷകമാവില്ല, തീർച്ച.

പിന്നീടുള്ള ഗുഹകളിൽ കാണാനായതു പടുകൂറ്റൻ തൂണുകളും ഗർഭഗൃഹത്തിലെ ശിവലിംഗവുമാണു. പലയിടത്തും നന്ദി, ശിവൻ, ഗണേഷ് എന്നിവരുടേയും മഹിഷാസുരമർദ്ദിനി,ബ്രഹ്മാവ് എന്നിവരുടെ രൂപങ്ങളും കാണാനായി. ദശാവതാരത്തിലെ പല അവതാരങ്ങൾ, നദീദേവതാസങ്കൽ‌പ്പത്തിൽ ഗംഗ, യമുന തുടങ്ങിയവരുടെ രൂപങ്ങൾ എന്നിവ ശ്രദ്ധേയമാണു..8 കൈകളോടുകൂടി രൌദ്രഭാവത്തിലുള്ള ശിവൻ, താണ്ഡവമാടുന്ന ശിവൻ എന്നിവയും 29 നമ്പർ ഗുഹാമുഖത്തായി കണ്ടു.

30 മുതൽ 35 വരെയുള്ള ഗുഹകൾ ജൈനവീരമന്ദിരങ്ങളാണെന്നു പറഞ്ഞല്ലോ?  മഹാവീർ ഭഗവാനെയും തീർഥങ്കരന്മാരേയും ഇവിടെക്കാണാം.ഇന്ദ്രസഭയെന്നറിയപ്പെടുന്ന 2 നിലയിലുള്ള  32നമ്പർ ഗുഹയിലെ ചിത്രത്തൂണുകളും മുകളിലെ അതിമനോഹരമായ വരാന്തയുമാണിതിനെ ഇന്ദ്രസഭയാക്കിയതു.ഇവ ഒമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിലേതാണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു

മുകളിലെ നിലയിൽ ഒരു സുസ്മേരവദനനായ ദിവ്യരൂപം- ആരാണെന്നു കൃത്യമായി മനസ്സിലായില്ല, ജൈനദേവനോ, ഗന്ധർവ-കിന്നരരോ ആവാം – ഗൈഡ് കാണിച്ചു തന്നു. പുറത്തെ കൽച്ചുമരിലെ ഏതാണ്ടു അപൂർണ്ണമായിത്തോന്നിയ രൂപം. കിരീടവും ആഭരണങ്ങളുമൊക്കെയുണ്ടു. എല്ലാവരെയും കണ്ടു വിടർന്ന   കണ്ണും തുറന്ന ചിരിയുമായി സന്തോഷം തുടിയ്ക്കുന്ന മുഖം. ഒരു ഫോട്ടൊ എടുക്കാതിരിയ്ക്കാനായില്ല. താഴെയെത്തിയപ്പോൾ ഒന്നു വീണ്ടും നോക്കാൻ ഗൈഡ് പറഞ്ഞു.  നോക്കിയപ്പോൾ  അത്ഭുതത്തിനതിരില്ല. കാരണമറിയണമെങ്കിൽ ഞാൻ താഴെനിന്നുമെടുത്ത ഈ ഫോട്ടൊ കൂടി നോക്കൂ…. വിടർന്ന കണ്ണുകൾ കൂമ്പിയിരിയ്ക്കുന്നു, മുഖത്തെ സന്തോഷം വിഷാദത്തിനു വഴികൊടുത്തപോലെ.”നിങ്ങൾ വന്നു കണ്ടതിലെ സന്തോഷമായിരുന്നു ആദ്യം കണ്ടതു. ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾ പോകുന്നതിലെ ദു:ഖമാണാ മുഖത്തു…”. ഗൈഡ് തൻ വീറിന്റെ വാക്കുകൾ എന്റെ ചെവിയിൽ മുഴങ്ങുന്നു.  ശരിയാവാം, ജീവനുണ്ടെന്നു തോന്നുന്ന വി ധമുള്ള ഈ കൽച്ചിത്രങ്ങൾക്കു അങ്ങിനെ തോന്നിയില്ലെങ്കിലേ അത്ഭുതമുള്ളൂ.. . ഈ വിഷാദ ചിന്തകളുമായാണു ഞാനും എല്ലോരയിൽ നിന്നും പുറത്തിറങ്ങിയതു. ഇനിയെന്നെങ്കിലും ഇതൊക്കെ കാണാൻ ഭാഗ്യമുണ്ടാകുമോ?

ഔറംഗാബാദ്

ഉത്ഭവം

മുഗൾ ചക്രവർത്തി ഔറംഗസേബിന്റെ ബഹുമാനാർത്ഥം നാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ട ഈ നഗരം പ്രകൃതി ഭംഗിയാലും ആർക്കിട്ടെക്ചറിന്റെ  രംഗത്തു മനുഷ്യനു സൃഷ്ടിയ്ക്കാനായ  അപൂർവ്വമായ കരവിരുതു കാണിയ്ക്കുന്ന ചരിത്ര സ്മാരകങ്ങളാലും അതിപ്രസിദ്ധമാണു.  മറാത്ത് വാഡ പ്രദേശത്താണിതു കിടക്കുന്നതു.  ചരിത്രപാധാന്യം ഊഹിയ്ക്കാമല്ലോ? ചരിത്രത്തിന്റെ ഏടുകളിൽ തപ്പിയാൽ ഔറംഗാബാദ് സിറ്റിയുടെ സ്ഥാപനത്തെക്കുറിച്ചും വിവിധ ഭരണാധികാരികളുടെ കീഴിൽ നടന്ന യുദ്ധതന്ത്രങ്ങളെക്കുറിച്ചും കീഴ്പ്പെടുത്തലുകളെക്കുറിച്ചും കിട്ടുന്ന വസ്തുതകൾ അത്യന്തം ശ്രദ്ധേയമാണു.  A D 1610 ൽ അഹമ്മദ് നഗർ നിസ്സാമിന്റെ പടത്തലവനായ മാലിക് അംബർ തന്റെ കഴിവുകളുടെ പ്രതീകമായി ‘ഖർക്കി’ എന്ന ഗ്രാമത്തിൽ  നിർമ്മിച്ച അത്ഭുതങ്ങളിൽ പലതും പല പല ആക്രമണങ്ങളിലായി നഷപ്പെട്ടു. ഖർക്കി പിന്നീടു ഫാത്തേനഗർ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു.മറാത്ത ആക്രമണത്തിൽ നിന്നും നഗരത്തെ രക്ഷിയ്ക്കാനായി പിന്നീടു  നഗരത്തിനു ചുറ്റുമായി നീണ്ട മതിലുകളും ഉണ്ടാക്കിയിരുന്നു.

ചരിത്ര പ്രാധാന്യം

മനസ്സിലോർത്തു, ഭാരത്തിന്റെ,  ഇതിഹാസത്തിലെ മഗധരാജ്യമാണല്ലോ ഇതു. ഇന്ത്യൻ സ്വാത്രന്ത്യസമര രംഗത്തും ഔറംഗാബാദിന്റെ  സംഭാവനകൾ കുറച്ചൊന്നുമല്ല. ‘ഇംഗ്ലീഷുകാർ ഇന്ത്യ വിടുക” എന്ന മഹാത്മജിയുടെ ആഹ്വാനത്തെ തുടക്കം മുതലേ ഹൃദയത്തിലേറ്റുവാങ്ങി മാതൃക കാട്ടിയവരായിരുന്നു ഇവിടുത്തുകാർ. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി ഒട്ടേറെ രകതം ഇവിടെ ചിന്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടു.

 India Tourism Development Corporation Ltd (ITDC) ഓഫീസ് സ്റ്റേഷൻ റോഡിൽ തന്നെ. റിസപ്ഷൻ  സെന്ററിൽ ഞങ്ങൾക്കു മുന്നിൽ ചില വിദേശികൾ മാത്രം സംശയനിവൃത്തി വരുത്തുന്നുണ്ടു. റിസപ്ഷനു തൊട്ടായുള്ള ഗ്ലാസ്സ് ക്യാബിനുള്ളിൽ പലവിധം ക്യൂരിയോസ് വിൽ‌പ്പനയ്ക്കായി വച്ചിരിയ്ക്കുന്നു.   വാങ്ങാൻ തക്കവണ്ണം ഒന്നും അത്ര ആകർഷകമായിത്തോന്നിയില്ല.  ഇന്നത്തെ ടൂറിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദാംശങ്ങൾ ചോദിച്ചറിയുന്നതിനിടയിൽ കൂടുതൽ ടൂറിസ്റ്റകൾ വന്നു തുടങ്ങി. അപോഴേയ്ക്കും ബസ്സും വന്നു. ഏ.സി. വർക്കു ചെയ്യുന്നില്ലെന്ന ക്ഷമാപണത്തോടേ ഗൈഡ് എത്തി. സുമുഖനും പ്രസന്നവദനനുമായ ഗൈഡ്.  എല്ലാവരും കയറിയെങ്കിലും കുറച്ചുപേർ കൂടി രണ്ടുമൂന്നു പോയിന്റുകളിൽ നിന്നുമായി കയറാനുണ്ടെന്നറിഞ്ഞു. രാവിലെ  9.30 മുതൽ വൈകീട്ടു 5.30 വരെയാണു ഗൈഡഡ് ടൂർ സമയം. കൃത്യ സമയത്തു തന്നെ പുറപ്പെട്ടു.മറ്റു പോയന്റിൽ നിന്നുള്ളവർ കൂടിയായപ്പോൾ ബസ്സു ഫുൾ ആയി. തൻ വീർ എന്നു സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തിയ ഗൈഡ് ഔറംഗാബാദിന്റെ ചരിത്ര പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചും ഇന്നു കാണാൻ പോകുന്ന സ്ഥലങ്ങളെക്കുറിച്ചും ചുരുക്കമായി സംസാരിച്ചു.

ദൌലത്താബാദ് ഫോർട്ട്

ഇന്നു ആദ്യമായി സന്ദർശിയ്ക്കാൻ പോകുന്നതു ദൌലത്താബാദ് ഫോർട്ട് ആണെന്നു ഗൈഡ് പറഞ്ഞു.  റോഡിൽ നിന്നു തന്നെ ഞങ്ങൾ സമീപിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന ദൌലത്താബാദ് ഫോർട്ടു കാണാനായി. ഔറംഗബാദ് സിറ്റിയിൽനിന്നും ഏകദേശം  13 കിലോമീറ്റർ ദൂ  രെയാണിതു.ഇതിനെ ദേവഗിരി ഫോർട്ട് എന്നും പറയും.(ദേവഗിരി ഏക്സ്പ്രസ്സിനു ആ പേരു കിട്ടാൻ കാരണം ഇതാണെന്നു ഇപ്പോഴാണു മനസ്സിലായതു) .ദേവന്മാരുടെ കോട്ടയെ ഭാഗ്യക്കോട്ടയാക്കി മാറ്റിയതു ദെൽഹി സുൽത്താന്മാരാണു. എല്ലോറയിലെ അതിപ്രശസ്തമായ കൈലാസ് ഗുഹയും ഈ കോട്ടയും ഒരേ സമയത്തു പണികഴിയ്ക്കപ്പെട്ടവയാണെന്നു പലതെളിവുകളും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇന്നുമിതു നിർമ്മണ പ്രത്യേകതയാൽ ശക്തിമത്തായതും ശത്രുക്കൾക്കു അപ്രാപ്യമായതുമായി തുടരുന്നു.ഈ കോട്ടയുടെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത ഇതൊരു കുന്നിന്റെ മുകളിലും (60 അടി  ഉയരത്തിൽ) അതേപോലെ തന്നെ താഴെയും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന കോട്ട ആണെന്നുള്ളതാണു.. ഇത്തരം കോട്ടകൾ അപൂർവ്വമാണു.എന്തോ ആകട്ടെ, ഡെക്കാനിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ ഈ കോട്ട യാദവരിൽ നിന്നും കൈവിട്ടു ഖിൽജി, തുഗ്ലക്,ബഹമനി,നിസ്സംഷാഹി,മുഗൾ, അസ്ഫ്ജഹി വംശജരിലൂടെയാണ് മറാത്താ രാജവംശത്തിലെത്തിയതു. എ.ഡി. 1187 ൽ ആണിതു പണി കഴിയ്ക്കപ്പെട്ടതെനു വിശ്വസിയ്ക്കുന്നു.കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേയ്ക്കു പ്രവേശനഫീസ് ഇന്ത്യക്കാർക്കു 5 രൂപയും വിദേശീയർക്കു 100 രൂപയുമാണു.ലോകപ്രശസ്ത സഞ്ചാരിയായ ഇബനു ബത്തൂത്ത ഇവിടം സന്ദർശിച്ചിട്ടുണ്ടത്രെ! ഈ കോട്ടയെക്കുറിച്ചു എഴുതിയിട്ടുമുണ്ടു.

മഹാകോട്ട് എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഗേറ്റിലൂടേയാണ് ഞങ്ങൾ അകത്തു കടന്നതു. ഗേറ്റിനിരുപുറവും  കൊത്തിവച്ച ഗജശിൽ‌പ്പങ്ങൾ.  കൂർത്ത കുന്തമുനകളോടുകൂടിയ പടുകൂറ്റൻ മരവാതിലുകൾ. ശത്രുക്കളോ ആന തുടങ്ങിയ മൃഗങ്ങളോ ഓടി വരുമ്പോൾ ഈ കുന്തമുനകൾ തുളച്ചു കയറും. അകത്തേയ്ക്കുള്ള വഴികളും ഇതു പോലെ ശത്രുക്കളുടെ യാത്ര ദുഷ്ക്കരമാറ്റാനുതകുന്നവിധം പല തിരിവുകളോടു കൂടിയവയാണു. ഉള്ളിൽ വിശാലമായ അങ്കണം. രണ്ടു ഭാഗത്തുമായി ഭിത്തിയോടു ചേർന്നു ഉണ്ടാക്കിയിട്ടുള്ള പ്രത്യേക അറകളിൽ പീരങ്കികൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചിരിയ്ക്കുന്നു.ഉള്ളിലേയ്ക്കു പ്രവേശിയ്ക്കുമ്പോൾ കാണുന്ന കൽഗോപുരം കോട്ട കാക്കുന്ന കാവൽഭടരുടെ ഉപയോഗാർത്ഥമാണു. അവിടെ നിന്നു ചുറ്റും നോക്കിയാൽ അകലെ നിന്നു വരുന്ന ശത്രുക്കളെപ്പോലും കാണാനാകും.

ചാന്ദ് മിനാർ

റോഡിൽ നിന്നും തന്നെ കാണാമായിരുന്ന ചാന്ദ്  മിനാർ 110 അടി ഉയരമുള്ളതാണു. കാണുമ്പോൾ കുത്തബ്മിനാറിനെ അനുസ്മരിപ്പിച്ച ഈ മിനാർ ,കുത്തബ് മിനാർ കഴിഞ്ഞാൽ ഉയരം കൂടിയതു തന്നെ. ഇതിനെ ടവർ ഓഫ് വിക്ടറി എന്നും വിളിയ്ക്കുന്നു. നീല നിറത്തിൽ ചില്ലുപോലെ കാണപ്പെടുന്ന   പേർഷ്യൻ ടൈത്സ് കൊണ്ടു ഇതു അലംകൃതമായിരുന്നു. ബഹാമനി വംശത്തിന്റെ വാഴ്ച്ചക്കാലത്തെ സംഭാവനയാണീ മിനാർ. മൂന്നു തലങ്ങളിലായി ഇതിനു വട്ടത്തിലുള്ള     ബാൽക്കണികൾ കാണാം.ഉള്ളിൽ കയറാനായി വളഞ്ഞു തിരിഞ്ഞ കോണിപ്പടികൾ. പക്ഷേ സന്ദർശകർക്കു പുറമേ നിന്നു കണ്ടു തൃപ്തിയടയാനേയാകൂ. അകത്തേയ്ക്കു പ്രവേശനമില്ല.

ഹാത്തി ഹൌഡ്എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്ന വലിയ കുളം മൂന്നു വശത്തു നിന്നും ഉള്ളിലേയ്ക്കിറങ്ങാവുന്ന വിധം ചവിട്ടുപടികളോടു കൂടിയതാണു. കോട്ടയ്ക്കകത്തെ നിത്യോപയോഗത്തിനും ചുറ്റുമുള്ള കിടങ്ങുകളിൽ നിറയ്ക്കാനുമായി ഇത്തരം പടുകൂറ്റൻ ജലസംഭരണികളും തടാകങ്ങളും കിണറുകളും പണി കഴിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ഇതിൽ ഒരു തുള്ളി വെള്ളം പോലുമില്ലാതെ  ഉണങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. ഇതിന്റെ നീളം 47.75 മീറ്ററും വീതി 46.75 മീറ്ററുമാണു. കൈ രണ്ടും കൂട്ടി ഒച്ചയുണ്ടാക്കി എക്കൊ ഉണ്ടാക്കാനാകും, ഇവിടെ.

ഭാരതമാതാ മന്ദിരം

ഹാത്തി ഗൌഡിൽ നിന്നും  മുന്നോട്ടു നടന്നു മുകളിലായി ചവിട്ടുപടികൾ കയറി ഡോം ആകൃതിയിലുള്ള  ഗേറ്റ്   കടന്നെത്തിയപ്പോൾ കരിങ്കല്ലു പാകിയ വിശാലമയ മുറ്റം. മൂന്നു വശവും അതിമനോഹരമായ   ചിത്രത്തൂണുകളോടൂ കൂടിയ ഇടനാഴി .നേരെചെന്നാൽ  കൽമണ്ഡപം ,ഭാരതമാതയുടെ അമ്പലം. അതിനു മുകൾ ഭാഗം കണ്ടാൽ മുസ്ലിം പള്ളി പോലെയുണ്ടു.  ആദ്യം ഇവിടെ 12 ജൈന മന്ദിരങ്ങളായിരുന്നുവത്രെ! പിന്നീടു മുസ്ലിം ഭരണകാലത്തു അതൊരു മുസ്ലിം പള്ളിയായി മാറ്റപ്പെട്ടു. സ്വാതന്ത്ര്യ ലബ്ധിയ്ക്കു ശേഷം ഇതു ഭാരതമാത ടെമ്പിൾ ആയി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തി. മടിച്ചു നിന്ന ഞങ്ങളെ  പൂജാരി അടുത്തു വിളിച്ചു തിലകക്കുറി ചാർത്തിത്തന്നപ്പോൾ ആരെയാണു വന്ദിയ്ക്കേണ്ടതെന്നൊരു സംശയം.ആദ്യമായാണു ഭാരതമാതാവിന്റെ ഒരമ്പലത്തിൽ പോകുന്നതു. ഭാരത് മാതാ കീ ജയ് വിളിച്ചല്ലേ ശീലമുള്ളൂ.എന്നാലും തൊഴുതപ്പോൾ സന്തോഷം തോന്നി. അമ്പലത്തിന് ബാക്ഗ്രൌണ്ടു ആയി ദൂരെ കുന്നിന്മുകളിൽ 12ആർച്ചുകളൊടുകൂടിയ ബാരദാരി (12 doored) പറയത്തക്ക കേടൊന്നും കൂടാതെ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇവിടെ നിന്നാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തേയ്ക്കും നല്ല വ്യൂ കിട്ടും.ഇതെല്ലാം ഇപ്പോൾ ആർക്കിയോളോജിക്കൽ ഡിപ്പാർട്ടുമെന്റിന്റെ കയ്യിലാണു.

ചീനി മഹൽ

ചാന്ദ് മിനാറിൽ നിന്നും മേലോട്ടു കയറിയാൽ ചീനി മഹലിലെത്താം. ചീനി മഹൽ അഥവാ ചീനി പാലസ് എന്നു ഇതിനെ വിളിയ്ക്കാൻ കാരണം ഇതിന്റെ നിർമ്മാണത്തിനായി ഉപയോഗിച്ച  ചൈന ക്ലേ ടൈത്സ് ആണു. തടവുകാരെ സൂക്ഷിയ്ക്കുന്നതിനായി ഈ സ്ഥലം ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഇവിടെ കണ്ട  ഭൂമിയിൽ കുഴിച്ചിടപ്പെട്ട നിലയിലുള്ള പടുകൂറ്റൻ കൽഭരണികൾ കുടിവെള്ളം സൂക്ഷിയ്ക്കുന്ന ജലസംഭരണികളായിരുന്നുവത്രെ! ഉള്ളിലേയ്ക്കൊന്നു എത്തിച്ചു നോക്കാതിരിയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

ഇടിഞ്ഞു പൊളിഞ്ഞു കിടക്കുന്ന ഭാഗങ്ങൾക്കിടയിൽ തലയുയർത്തിപ്പിടിച്ചു നിൽക്കുന്ന ഒരു കാവൽഗോപുരത്തിനു മുകളിൽ കയറിയപ്പോൾ അസാധാരണ വലുപ്പത്തിൽ ഒരു കാട്ടാടിന്റെ തലയുടെ രൂപം തലഭാഗത്തുള്ള വലിയ പീരങ്കി സ്ഥാപിച്ചിരിയ്ക്കുന്നതു കണ്ടു. ഇതിനു മുകളിൽ നിന്നാൽ നാലുപാടും നല്ല വീക്ഷണമാണു. ഈ പീരങ്കിയുപയോഗിച്ചു 7 കിലോമീറ്റർ ദൂരം വരെ വെടിവയ്ക്കാനാകുമെന്നു ഗൈഡ് പറഞ്ഞപ്പോൾ വിസ്മയം തോന്നി. മുന്നിൽ ചാന്ദ്മിനാർ മലനിരകളുടെ ബാക്ഗ്രൌണ്ടിൽ അതിമനോഹരമായൊരു ചിത്രമായി നിവർന്നു കിടക്കുന്നു. നല്ല  ശക്തിയുള്ള  കാറ്റു കുളുർമ്മയുമായെത്തി. ശ്രദ്ധിച്ചില്ലെങ്കിൽ പറന്നുപോകുമെന്നു തോന്നി. വല്ലാത്ത ത്രിൽ. ഇറങ്ങിപ്പോരാൻ തോന്നുന്നില്ല.

അതിമനോഹരമായ കാഴ്ച്ചകളാണു താഴെയിറങ്ങിയ ഞങ്ങൾക്കു കാണാൻ കഴിഞ്ഞതു.കരിങ്കല്ലിൽ വെട്ടിയുണ്ടാക്കി വെള്ളം നിറച്ച കിടങ്ങുകളാൽ സുരക്ഷിതമാക്കപ്പെട്ട കോട്ടയ്ക്കകം (Citadel) മുന്നിൽ ഒരദ്ഭുതം പോലെ. കിടങ്ങിൽ ഇപ്പോഴും വെള്ളമുണ്ടു, ഒരു തരം പച്ചനിറമാണു വെള്ളത്തിനു. കെട്ടിക്കിടക്കുന്നതിനാലാകാം. (ഇന്ത്യയ്ക്കാരുടെ പരിസരമലിനീകരണ സ്വഭാവം എല്ലാ വിദേശീയരും കൂടി അറിഞ്ഞിരിയ്ക്കാനെന്നോണം കിടങ്ങുകളിലേയ്ക്കു വലിച്ചെറിയപ്പെട്ട പ്ളാസ്റ്റിക് ബോട്ടിലുകൾ വെള്ളത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി     പൊന്തിക്കിടക്കുന്ന കാഴ്ച്ച വല്ലാതെ സങ്കടപ്പെടുത്തി. എടുത്ത ഫോട്ടോ ഉന്നത സ്ഥാനത്തേയ്ക്കു അയച്ചു കൊടുക്കണമെന്നു പോലും തോന്നിപ്പോയി).  ഉള്ളിലേയ്ക്കു കടക്കാനായി ഇരുമ്പു കൊണ്ടു നിർമ്മിച്ച മടക്കു പാലം കിടങ്ങിനു മുകളിലായുണ്ടു. വേറെ വഴി ഇല്ലതാനും.  പണ്ടു  ഈ വെള്ളത്തിൽ ധാരാളം മുതലകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. (ഇപ്പോൾ ഉണ്ടോ ആവോ? അറിയില്ല.) സുരക്ഷാ സംവിധാനത്തെ മറികടന്നെത്തിയാലും മുതലകളുള്ള കിടങ്ങു താണ്ടിയാലേ ശത്രുവിനു കോട്ടയ്ക്കകം പ്രാപിയ്ക്കാനാകൂ. പിടികൂടപ്പെട്ടാലും അവൻ ഈ മുതലകൾക്കു ഭക്ഷണമായിത്തീരും. ഇന്ത്യയുടെ ഏത്താണ്ടു മദ്ധ്യഭാഗത്തായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഇത്രയും സുരക്ഷിതമായ ഈ സ്ഥലം എന്തുകൊണ്ടും രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനത്തിനു അനുയോജ്യം തന്നെ. കുതന്ത്രത്തിലൂടെയല്ലാതെ ഈ കോട്ട ഒരാൾക്കും പിടിച്ചടക്കാനുമായിട്ടില്ല. ഇരുമ്പു കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ  ഡ്രോ ബ്രിഡ്ജ് വഴി ഉൾവശത്തെത്തിയ ഞങ്ങൾ പാറയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ഗുഹാമുഖത്തേയ്ക്കാണു നയിക്കപ്പെട്ടതു. ഇതാണ് ശരിയായ കോട്ട. ഉള്ളിൽ കടക്കുന്നതിനുള്ള വഴി തീർത്തും അന്ധകാരം നിറഞ്ഞതും വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞു വല്ലാതെ കൺഫ്യൂഷൻ ഉണ്ടാക്കുന്നതുമാണു. ഞൺഗളുടെ ഗൈഡിന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചു ആ വഴി ഞങ്ങൾക്കു കാണിച്ചു തരാനായി പ്രത്യേകം ജ്വലിപ്പിച്ച തീപ്പന്തവുമായി ഒരാൾ വന്നു. കൂട്ടമായി ഗുഹയുടെ ഓരത്തെ മതിൽ പിടിച്ചു പന്തത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ‌പ്പോലും മുന്നോട്ടു നടക്കാൻ ഭയം തോന്നി. എങ്ങിനെ , എവിടെ കാലുവയ്ക്കണം, എത്ര പടികൾ, എവിടെ തിരിയണം, നിൽക്കണം എന്നെല്ലാം അയാൾ പറയുന്നതിനനുസരിച്ചു തന്നെ ഞങ്ങൾ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. ചിലയിടങ്ങളിൽ വഴി രണ്ടായി പിരിയുന്നതു ശത്രുക്കൾക്കു ശങ്ക വരുത്തുന്നതിനു വേണ്ടിയാണു. അത്തരം സ്ഥലങ്ങളിൽ ഒരുമാത്ര സംശയിച്ചു നിന്നാൽ അവരെ മുകളിൽ നിന്നും തിളച്ച വെള്ളം, എണ്ണ എന്നിവ ഒഴിച്ചു മുന്നോട്ടുള്ള വരവിനെ തടയാനാവും.ഒരുളൻ കല്ലുകൾ തലയ്ക്കു മുകളിലേയ്ക്കിടും.    തെറ്റായ വഴിയിലൂടെ നീങ്ങിയാൽ ചിലപ്പോൾ നേരെ തുറന്നു കിടക്കുന്ന  കിടങ്ങിലെ മുതലകളുടെ വായിലേയ്ക്കുമാവാംഇരുട്ടിന്റെ തീക്ഷ്ണത ഞങ്ങൾക്കു ബോധ്യപ്പെടുത്താനായി ഒരു സ്ഥലത്തു വെച്ചു പന്തം ഊതിക്കെടുത്തിയപ്പോൾ തൊട്ടു നിൽക്കുന്ന ആളെപ്പോലും കാണാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥയായിരുന്നു. ആദ്യമായാണു ശരിയായ അന്ധകാരമെന്തെന്നറിഞ്ഞതു പോലെ. ഏറെ വളഞ്ഞു തിരിഞ്ഞു പുറത്തു വന്നു പ്രകാശം കണ്ടപ്പോൾ ഒരു രണ്ടാം ജന്മം പോലെ. അന്ധാരി എന്ന പേരിലാണു ഈ മാർഗ്ഗം അറിയപ്പെടുന്നതു. എത്ര അർത്ഥവത്തായ പേരു എന്നു തോന്നി.പകുതിവെളിച്ചത്തിൽ  തട്ടിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വവ്വാലുകൾ കൊത്തുപണികൾ പോലെ തോന്നിച്ചു. വവ്വാലിന്റെ ഗന്ധം മറ്റേതോ ലോകത്തു നിന്നും യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേയ്ക്കു തിരിച്ചു കൊണ്ടു വന്നു.

കിടങ്ങിനേയും അതിലെ വെള്ളത്തേയും കുറെ നേരം കൂടി നോക്കി നിന്നു പണ്ടുകാലത്തെ ആൾക്കാരുടെ നിർമ്മാണ പാടവത്തിൽ സ്തബ്ധരായി ഞങ്ങൾ പുറത്തു കടന്നു. കിടങ്ങു തരണം ചെയ്തപ്പോൾ കടന്നുപോന്ന ഇരുണ്ട വഴിത്താരയുടെ ഓർമ്മയിൽ ഒന്നു കൂടി പുറകോട്ടു തിരിഞ്ഞു നോക്കാതിരിയ്ക്കാനായില്ല. വഴിയിൽ പല ജീർണ്ണാവശിഷ്ടങ്ങളും പഴമയുടെ  പ്രതാപത്തെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തി. കോട്ടയുടെ പടുകൂറ്റൻ വാതിലുകൾ സുരക്ഷയുടെ പര്യായത്തെ വിളിച്ചോതി. നിരത്തി വച്ച പീരങ്കികൾ എന്നാണാവോ അവസാനമായി ശബ്ദമുയർത്തിയിട്ടുണ്ടാവുക?. ഗതകാലത്തിന്റെ മാസ്മരികത ഇതിനകം എന്റെ മനസ്സിനെ കീഴ്പ്പെടുത്തിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു.

സംശയങ്ങൾ പലതും ഗൈഡിൽ നിന്നും തീർത്തു പുറത്തുവരുമ്പോൾ ബസ്സു അടുത്ത  ലക്ഷ്യത്തേയ്ക്കു ഞങ്ങളെ കൊണ്ടുപോകാനായി തയ്യാറായി നിൽക്കുന്നു. ഡ്രൈവറും ഗൈഡും തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു..ഒപ്പം എന്റെ മനസ്സും…..